Πολλοί είναι οι επιστήμονες που έχουν προτείνει να
υπάρξει αναθεώρηση της Εξελικτικής Θεωρίας. Σφοδρή κριτική έχουν δεχτεί τα
μοντέλα που εξηγούν τη χημική εξέλιξη – την καταγωγή του πρώτου ζωντανού
κυττάρου. Όλες αυτές οι κριτικές έχουν δώσει φωνή σε απόψεις, που λένε ότι
πρέπει να υπάρξει μια διαφορετική προσέγγιση στην εξήγηση της προέλευσης της
ζωής.
Αν και οι υποστηρικτές της Εξελικτικής Θεωρίας
παραμένουν πολλοί, κάποιοι παρατηρούν ότι αυτή η θεωρία έχει μπει σε φάση όπου
πλέον δεν μπορεί να εξηγήσει επαρκώς τα υπάρχοντα στοιχεία. Υπάρχουν
επιστήμονες, που υποστηρίζουν ότι ο Νέο-Δαρβινισμός έχει χάσει ως θεωρία την
ικανότητά του να λύσει σημαντικά επιστημονικά προβλήματα. Ευθέως ο Παλαιοντολόγος
του Harvard, Stephen Jay Gould, είπε το 1980 ότι η Νέο-Δαρβινική σύνθεση είναι
ουσιαστικά νεκρή, αν και παραμένει η ορθόδοξη άποψη στα εγχειρίδια. Σε αυτό το
διανοητικό και πολιτισμικό πλαίσιο, είναι δύσκολο για έναν δάσκαλο να ξέρει πώς
ακριβώς να διδάξει την καταγωγή των ειδών στα πλαίσια του μαθήματος της
Βιολογίας.
Όμως, η διαφωνία δεν είναι πάντα κάτι το αρνητικό.
Δίνει την ευκαιρία στους δασκάλους να δείξουν στους μαθητές τους την πραγματική
εικόνα της επιστημονικής αναζήτησης για την αλήθεια, αντί να τους δίνουν
έτοιμες λίστες με ονόματα να μάθουν απ’ έξω. Οι μαθητές αρχίζουν να
καταλαβαίνουν πώς σχηματοποιείται αυτό, που λέμε επιστημονική γνώση. Όταν
βλέπουν διαφορετικούς επιστήμονες παρόμοιου διαμετρήματος να διαφωνούν σχετικά
με την ερμηνεία των ίδιων στοιχείων, αρχίζουν να βλέπουν ότι η επιστήμη έχει
και μια ανθρώπινη διάσταση. Καταλαβαίνουν ότι υπάρχει διαφορά μεταξύ ενός
γεγονότος και μιας εικασίας, καθώς επίσης και ότι οι υπάρχουσες προκαταλήψεις,
που έχει κάθε ένας, διαμορφώνουν και την επιστημονική του κρίση.
Παρόλα βέβαια τα θετικά στοιχεία της πολυφωνικής παρουσίασης
των διαφόρων απόψεων, είναι αλήθεια ότι η δημόσια αντιπαράθεση για το θέμα της
καταγωγής των ειδών έχει γεννήσει διάφορες παρανοήσεις σχετικά με την εξέλιξη.
Για να μπορέσουν να βοηθήσουν τους μαθητές τους οι δάσκαλοι, πρέπει κατ’ αρχάς να
γνωρίζουν αυτές τις παρανοήσεις.
Μια πρώτη παρεξήγηση αφορά στο αν η εξέλιξη αποτελεί
αδιαμφισβήτητο γεγονός ή όχι. Ακούγεται συχνά ότι η εξέλιξη δεν είναι απλά μια
θεωρία, αλλά ένα αποδεδειγμένο γεγονός. Όσοι υποστηρίζουν αυτήν την άποψη μέσα
στο χώρο της εκπαίδευσης, λένε ότι είναι άσκοπο και αποπροσανατολιστικό να
παρουσιάζονται οι αντι-δαρβινικές απόψεις ως σοβαρά
εναλλακτικά της εξέλιξης μοντέλα. Η απάντηση όμως στο ερώτημα αυτό, εξαρτάται
πολύ από το τι εννοούμε με τον όρο «εξέλιξη». Ο όρος χρησιμοποιείται με τρεις
τουλάχιστον έννοιες, σύμφωνα με τον βιολόγο του πανεπιστημίου του Yale, Keith
Steward Thomson.
Η πρώτη
έννοια με την οποία χρησιμοποιείται
ο όρος εξέλιξη είναι η έννοια της «αλλαγής συν τω χρόνω».
Όταν λέμε λοιπόν ότι η εξέλιξη έλαβε χώρα, είναι σαν να λέμε ότι έγιναν αλλαγές
και τα πράγματα τώρα είναι διαφορετικά από ό,τι ήταν στο παρελθόν. Για
παράδειγμα τα δεδομένα των απολιθωμάτων αποκαλύπτουν την ύπαρξη διαφορετικών
οργανισμών από περίοδο σε περίοδο.
Με αυτήν την έννοια της «εξέλιξης» είναι δύσκολο να
διαφωνήσει κανείς. Αναμφισβήτητα υπάρχει η αλλαγή με αυτήν την έννοια.
Η δεύτερη
έννοια είναι η έννοια του γενεαλογικού δέντρου, ότι δηλαδή όλοι οι
οργανισμοί σχετίζονται μεταξύ τους με κοινό πρόγονο. Με αυτήν την έννοια
η εξέλιξη είναι μια θεωρία για την ιστορία των οργανισμών. Πολλοί λένε ότι η
εξέλιξη με αυτήν την έννοια αποτελεί ένα γεγονός, όπως είναι γεγονός η ύπαρξη
της βαρύτητας. Τα δύο όμως δεν είναι ανάλογα φαινόμενα. Η ύπαρξη της βαρύτητας
μπορεί να δειχθεί πειραματικά, απλώς και μόνο με το να αφήσουμε ένα μολύβι να
πέσει στο έδαφος – κάτι που ο καθένας μας μπορεί να διαπιστώσει. Η ύπαρξη
κοινού προγόνου όμως δεν μπορεί να δειχθεί με παρόμοιο απλό τρόπο. Το μόνο που μπορούμε,
είναι να προσπαθήσουμε να συμπεράνουμε τι θα μπορούσε να είχε συμβεί, συνδυάζοντας
στοιχεία από διάφορα επιστημονικά πεδία.
Το πρόβλημα όμως με αυτού του είδους την ιστορική
δουλειά «κατασκοπείας» είναι ότι σπανίως οδηγεί σε κάποιο συμπέρασμα, που να
αποκλείει εναλλακτικές λύσεις. Όπως επισημαίνει ο φιλόσοφος βιολογικών
επιστημών Elliot Sober, μπορεί να υπάρχουν πολλές πιθανές εξηγήσεις για το
πώς οδηγηθήκαμε στο σημερινό αποτέλεσμα. Όπως ο ίδιος ο Σέρλοκ
Χόλμς είπε: « Οι περιστασιακές ενδείξεις μπορεί να σε
ξεγελάσουν. Μπορεί να μοιάζουν πως δείχνουν πολύ καθαρά σε μια κατεύθυνση, αν
όμως αλλάξεις λίγο την οπτική σου γωνία, ίσως βρεις ότι τώρα δείχνουν με τον
ίδιο απόλυτο τρόπο σε μια άλλη κατεύθυνση.»
Το ζήτημα λοιπόν είναι ότι, αν δεν μπορέσουμε να
αποκλείσουμε πιθανές διαφορετικές εκδοχές για το τι συνέβη, δεν μπορούμε να
λέμε ότι η θεωρία του κοινού προγόνου αποτελεί «γεγονός». Το γεγονός είναι κάτι
δεδομένο, μόνιμο και σταθερό, ανεξάρτητο από κάθε υποκειμενική ερμηνεία, που
μπορεί να του δώσει ο επιστήμονας. Υπό αυτήν την έννοια, ο κοινός πρόγονος δεν
αποτελεί γεγονός.
Ο ζωολόγος Thomas Kemp προειδοποιεί:
«Κάθε
προσπάθεια να κατανοήσουμε την πολυπλοκότητα των οργανισμών βασίζεται σε
υποθέσεις, που έχουν να κάνουν είτε με την εξέλιξη, είτε με τις φυσικές
διαδικασίες, και που δεν μπορούν να δοκιμαστούν εμπειρικά. Δεν είναι κακό να
κάνουμε υποθέσεις ή ακόμα και να προσπαθούμε να τις επαληθεύσουμε. Αυτό που
είναι ασυγχώρητο είναι να συμπεριφερόμαστε σαν να ήταν γεγονότα, όταν στην
πραγματικότητα δεν είναι.»
Έτσι, όταν λέμε ότι το θέμα του κοινού προγόνου
αποτελεί γεγονός, στην πραγματικότητα κλείνουμε τη συζήτηση και παραγνωρίζουμε
τη διάκριση μεταξύ γεγονότος και υπόθεσης. Και αυτό με τη σειρά του μας κάνει
ιδιαίτερα επιρρεπείς στη φενάκη ότι γνωρίζουμε περισσότερα από όσα πράγματι
γνωρίζουμε. Ο ιστορικός Daniel
Boorstin το τοποθετεί ορθά:
«Εμπόδιο για
την ανακάλυψη της αλήθειας στάθηκε επίσης και η αυταπάτη της γνώσης. Μόνον όταν
κατανοήσουμε τις ξεχασμένες στις μέρες μας συνθήκες που επικρατούσαν την εποχή
των επαναστατικών ανακαλύψεων, το σύνολο των κοινώς αποδεκτών τότε μύθων και
των παντοδύναμων κρατούντων απόψεων, μόνο τότε αρχίζουμε να αντιλαμβανόμαστε το
θάρρος, την τόλμη και τις ηρωικές και ευφάνταστες τομές των μεγάλων ταγών των
ανακαλύψεων. Έπρεπε να πάνε κόντρα στις αντιλήψεις και στα αποδεκτά δόγματα,
των σοφών του καιρού τους».
Ακριβώς για αυτό το λόγο, οι απόψεις που αμφισβητούν
τις κρατούντες Δαρβινικές θεωρήσεις, είναι τόσο απαραίτητο να ακούγονται.
Η τρίτη έννοια
της εξέλιξης αναφέρεται στο μηχανισμό των βιολογικών αλλαγών – την ερμηνεία για
το πώς ακριβώς έλαβε χώρα η εξέλιξη των δύο πρώτων εννοιών. Συγκεκριμένα,
εξέλιξη εδώ σημαίνει φυσική επιλογή και τυχαίες μεταλλάξεις. Η εξέλιξη
υπό αυτήν την έννοια ισχυρίζεται ότι η αιτία ή ο μηχανισμός των βιολογικών
μεταβολών είναι χωρίς σκοπό, χωρίς σχέδιο και εντελώς φυσιοκρατικός. Ο ζωολόγος
Richard Dawkins υποστηρίζει αυτή τη θέση στο
βιβλίο «Ο Τυφλός Ωρολογοποιός». Αναγνωρίζει ότι οι οργανισμοί φαίνεται να έχουν
γίνει με σχέδιο, υποστηρίζει όμως ότι αυτό το φαινομενικό σχέδιο είναι μια
αυταπάτη κι ότι είναι το αποτέλεσμα αποκλειστικά τυφλών διαδικασιών, όπως οι
τυχαίες μεταλλάξεις ή η φυσική επιλογή. Η τυφλή Φύση μιμείται τον ευφυή
σχεδιασμό.
Αυτή η θέση του «Τυφλού Ωρολογοποιού» συχνά
αναφέρεται ως γεγονός αποδεδειγμένο –χωρίς όμως να είναι. Κατ’ αρχήν, οι
Δαρβινιστές ποτέ δεν έχουν δείξει πειραματικά ότι οι φυσικές διαδικασίες
μπορούν να παράγουν τις πολύπλοκες δομές, που χαρακτηρίζουν τους ζώντες
οργανισμούς. Η θέση αυτή βασίζεται σε έμμεσες ενδείξεις. Αποδίδει αυθαίρετα τη
μετάβαση από είδος σε είδος στις μικρές μεταβολές που παρατηρούνται, εικάζοντας
ότι σε διάρκεια μεγάλων χρονικών περιόδων θα έφερναν τις απαιτούμενες αλλαγές.
Δεν πρόκειται λοιπόν για γεγονός, αλλά για εικασία, για συμπέρασμα.
Επιπλέον, στις μέρες μας το συμπέρασμα αυτό μπορεί να
μην είναι και τόσο δικαιολογημένο, δεδομένων των αμφιβολιών, που εγείρουν
επιστήμονες από διάφορα μέρη της
επιστημονικής κοινότητας, σχετικά με το μηχανισμό της εξέλιξης.
Μετάφραση-Επιστημονική επιμέλεια ΜΣ-Γ/
Χαλάνδρι (Συνεχίζεται
στο επόμενο τεύχος)